پاسخ پرسش زير شكل صفحه 4

­- چون چگالي مايعات متفاوت است در صورتيكه مايع چگالتر از گرانيت باشد گرانيت روي آن قرار مي گيرد و در صورتي كه چگالي آن كمتر باشد گرانيت در ته ظرف قرار مي‌گيرد.

پاسخ سؤال 1 ص 4

1- نه

2- بله جرم آب را با استفاده از يك بشر مدرج بدست مي‌آوريم سپس در يك قالب با شكل هندسي خاص بعنوان مثال مكعب‌ي حجم را بدست آورده  را بدست مي‌آوريم.

3- بله هوا وزن دارد و حجم نيز اشغال مي‌ كند.

پاسخ اندازه‌گيري صفحه 5

           فاصله افقي همان دو نقطه روي زمين

با استفاده از اين فرمول ابتدا مركز دو شهر مانند كرمان- مشهد را به هم وصل نموده اين فاصله را روي نقشه با خط‌كش اندازه‌گيري مي‌كنيم. سپس فاصله افقي را كه به km است به cm تبديل كرده با جايگزيني در فرمول و ساده كردن كسر آن را بدست مي‌آوريم.

مشاهده و تفسير كنيد صفحه 6

عكس بالا زودتر گرفته شده است (جهت حركت تپه‌ي ماسه‌اي) و قبل از ظهر زيرا سايه در جهت غرب تصوير است.

­- عكس پايين بعد از ظهر گرفته شده است.

­- ناهمواريهاي سطح زمين بعلت فرسايش بادي كمتر شده و نامشخص‌تر (در عكس پايين)

شكل 3-1 صفحه 7 نيروي جاذبه و پديده ريزش را نشان مي‌دهد.

ص8 سؤالات داخل متن درس با عنوان مدل‌سازي

­- كره زمين

­- پاسخ زير شكل    مدل اتم: تصوري    مدل كره زمين: واقعي

­- در صورتيكه فرضيه ارائه داده شده براي ديگران به راحتي قابل فهم نباشد و يا استنباط اشتباهي از آن داشته باشند.

­- در صورتي كه مدل ارائه شده با فرضيه انطباق لازم را داشته باشد و ايرادي بر فرضيه گرفته نشود مدل مي‌‌تواند درست باشد و از آنجا كه علوم در حال پيشرفت هستند بنابراين تا ارائه نشدن فرضيه جديد مي‌توان مطمئن بود در غير اين صورت صد در صد از مدل اجسام كوچك نمي‌توان مطمئن شد.

­- سؤال داخل متن ص 15

گاز نيتروژن (₂N) به علت كوچكي مولكول و غير قطبي بودن آن در دماهاي معمولي واكنش ناپذير است به همين علت با وجود فراواني آن در هوا تقريباً با عنصر ديگري تركيب نمي‌شود.

­- سؤال داخل متن ص 16

گازها در هتروسفر براساس وزن تفكيك مي‌شوند سنگين‌تر در زير و سبك‌تر در روي آن قرار مي‌گيرد.

­- سؤال زير شكل صفحه 21

از سوي خورشيد ذرات بارداري به صورت جريانهايي با سرعت زياد ساطع مي‌شود كه باد خورشيدي ناميده مي‌شوند و اين باد خورشيدي باعث فشرده شدن ميدان مغناطيسي زمين در جهت مقابل خودرشيد مي‌شود و باعث مي‌گردد كه ميدان مغناطيسي زمين شكل نامتقارن پيدا كند.

سؤال زير شكل (9-2) صفحه 22

به دليل كروي بودن زمين و انحراف 5/23 درجه محور زمين بر روي زاويه تابش خورشيد در عرضهاي جغرافيايي مختلف تأثير گذاشته و باعث مي‌شود كه روي مدارهاي 5/23 شمالي و جنوبي زاويه تابش 90 درجه و هواي آن مناطق گرم و به سمت قطبين (عرضهاي جغرافيايي بالاتر) اين زاويه كمتر مي‌شود و هوا سردتر مي‌گردد.

سؤال داخل متن صفحه 25

­­- با قطع درختان مقدار گاز دي اكسيد كربن در هوا افزايش مي‌يابد. چون پديده تنفس سلولي كه توسط گياه انجام شود صورت نمي‌گيرد.

­- سوزاندن درختان نيز باعث مي‌شود (C) كربن با اكسيژن هوا تركيب شود و گاز دي اكسيد كربن افزايش يابد.

افزايش گاز دي اكسيد كربن منجر مي‌شود تا اثر گلخانه‌اي در جو افزايش يابد و هوا گرمتر شود.

پاسخ زير شكل (13-2) ص 28

جهت حركت زمين از غرب به شرق مي‌باشد و نيروي منحرف كننده‌اي كه از زمين بر بادها وارد مي‌شود در نيمكره شمالي مسير باد را به سمت راست و در نيمكره جنوبي به سمت چپ منحرف مي‌كند. از آنجا كه باد از منطقه پرفشار به سمت منطقه كم فشار مي‌باشد در دو نيمكره اين انحراف باعث مي‌شود كه جهت پيكانها در جهت همديگر قرار گيرند.

پاسخ پرسش زير شكل 14-2 ص 30

هر چه دماي هوا بيشتر باشد ميزان بخار آب بيشتري براي اشباع هوا نيز لازم است.

پاسخ سؤال ص 32

در فصل سرما شيشه‌ها بعلت اينكه هواي بيرون سردتر است شيشه‌ها از داخل عرق مي‌كنند وقتي يكي از شيشه‌ها را پايين مي‌آوريم بخار آب اطراف شيشه از حالت اشباع درمي‌آيد (در ارتباط با محيط باز بيرون) مقداري بخار آب از محيط اطراف شيشه وارد محيط بيرون مي‌شود. دماي هواي داخل ماشين نيز تا حدي متعادل مي‌شود.

مشاهده و تفسير كنيد ص 34

وقتي كه كبريت را وارد مي‌كنيم دود آن بعنوان هسته مركزي براي بخار آب داخل شيشه عمل مي‌كند و باعث مي‌شود قطرات بخار آب در بالاي شيشه تشكيل گرد. در صورت نبودن دود چون هسته مركزي وجود ندارد قطرات آب با آن سرعت به شكل ابر در بالاي شيشه تشكيل نمي‌گردد.

پاسخ سؤالات فصل 2   كتاب زمين‌شناسي سال سوم متوسطه

ص 15- گاز N₂ به علت كوچك بودن مولكول و غيرقطبي بودن آن در دماهاي معمولي واكنش ناپذير است و به همين علت با وجود فراواني آن در هوا با عنصر ديگري تركيب نمي‌شود.

سؤال داخل من گازها در هتروسفر براساس وزن قرار مي‌گيرند. سنگين‌تر در پايين و سبكتر در بالاي لايه.

پاسخ سؤال ص 21 زير شكل

خورشيد همواره ذرات بارداري را به صورت جريان‌هاي داراي سرعت زياد ساطع مي‌كند كه باد خورشيدي مي‌گويند. باد خورشيدي باعث فشرده شدن ميدان مغناطيسي زمين در جهت مقابل خورشيد مي‌شود و ميدان شكل نامتقارن پيدا مي‌كند.

سؤال زير شكل صفحه 22

محور زمين داراي انحراف 5/23 درجه مي‌باشد. كرويت زمين و انحراف محور زمين باعث مي‌شود نحوه تابش خورشيد در عرضهاي جغرافيايي مختلف متفاوت باشد در نتيجه ميزان گرما در عرضهاي مختلف متفاوت مي‌شود.

پاسخ سؤال زير شكل 14-2 ص 30

هر چه دماي هوا افزايش يابد مقدار بخار آب اشباع در آن دما نيز افزايش مي‌يابد.

سؤال ص 30

در زمستان معمولاً داخل اتاق گرم‌تر از بيرون است و هواي گرم با برخورد به شيشه‌ها كه معمولاً سردترين نقاط اتاق هستند (دماي هوا نزديك شيشه به زير نقطة شبنم مي‌رسد و هواي اطراف شيشه به حالت‌اشباع در مي‌آيد و هوا مقداري بخار آب را از دست مي‌دهد و روي شيشه مي‌نشيند.

ص 26

­- بين فشار و درجه‌ي حرارت هوا ارتباط نزديكي وجود دارد. وقتي هوا گرم مي‌شود، منبسط مي‌گردد؛ يعني فضاي بين مولكول‌هاي آن افزايش مي‌يابد و تعداد مولكول‌ها در حجم معيني كاهش پيدا مي‌كند. هواي گرم منبسط شده از هواي سرد هم حجم خود سبك‌تر است؛ زيرا مولكو‌ل‌هاي كم‌تري دارد و در نتيجه فشار كم تري نيز اعمال مي‌كند. از اين رو هواي گرم‌تر و سبك‌تر به وسيله‌ي هواي سردتر و سنگين‌تر اطراف خود به بالا رانده مي‌شود و جرياني از هوا به سمت بالا ايجاد مي‌كند. در نتيجه هواي سنگين‌تر، از نواحي پرفشار اطراف حركت مي‌كند تا جانشين هواي داراي چگالي كم‌تر محل كم‌فشار گردد و باد ايجاد مي‌شود.

­- در حدود نيمه‌ي قرن هفدهم توريچلي، دانشمند ايتاليايي، با آزمايش مشهور خود نخستين هواسنج (بارومتر) را- كه براي اندازه‌گيري فشار هوا به كار مي‌رود- ساخت. اساس كار اين دانشمند چنين بود: او لوله‌اي شيشه‌اي را كه حدود يك متر ارتفاع داشت، پر از جيوه كرد و سپس دهانه لوله را درون ظرف بزرگي كه حاوي جيوه بود، قرار داد. او مشاهده كرد كه جيوه‌ي درون لوله پايين آمد و در ارتفاع معيني ايستاد. توريچلي با اين آزمايش ثابت كرد كه ارتفاع جيوه‌ي درون لوله،‌ معرف فشار هوا در محلي است كه آزمايش انجام شده است.

اگر اين آزمايش در كنار دريا انجام شود، ارتفاع جيوه 76 سانتي‌متر خواهد شد كه در اين صورت فشار هوا برابر با 76 سانتي‌متر جيوه خواهد بود. پس از مرگ توريچلي، پاسكال آزمايش‌هاي او را در فرانسه دنبال كرد. او دو هواسنج به كار برد. يكي را در كنار دريا قرار داد و ديگري را توسط شاگرد خود از دامنه‌ي كوهي در نزديكي دريا بالا فرستاد. او مشاهده كرد كه هر چه هواسنج را در كوه بالاتر مي‌برند، ارتفاع جيوه نسبت به هواسنج كنار دريا كاهش پيدا مي‌كند. آزمايش پاسكال مبناي ساخت ارتفاع سنج شد.

­- براي اندازه‌گيري فشار (يا ارتفاع) در مواردي عملي و فوري از فشارسنج‌هاي جيوه‌اي استفاده نمي‌شود بلكه از فشارسنج‌هاي « انروئيد » (فشاسنج خشك) استفاده مي‌شود.

فشارسنج انروئيد شامل يك محفظه‌ي خالي از هوا و يك فنر است. يك صفحه بدون اصطكاك به فنر وصل شده است و محفظه‌ي داخل را از خارج جدا مي‌كند. اين صفحه مي‌تواند با تغييرات فشار هوا به سمت بالا يا پايين حركت كند. اين حركات توسط اهرم هايي تقويت مي‌شوند و به يك عقربه كه روي صفحه‌ي مدرجي حركت مي‌كند، منتقل مي‌گردند. بدين وسيله فشار هوا (يا ارتفاع) اندازه‌گيري مي‌شود.

صفحه 28

پديده‌ي كوريوليس يا قانوني فرل

هر جسم متحرك در مجاورت سطح زمين به علت دوران زمين به دور خود در اثر نيروي وارد شده به نام فرل از مسير خود منحرف مي‌شود كه مقدار اين نيرو از رابطه  قابل محاسبه است.

در اين رابطه نيروي كوريوليس =                         سرعت دوراني زمين=

سرعت جسم متحرك=                          عرض جغرافيايي=

بنابراين پديده‌هاي طبيعي مانند باد، رود، جريان‌هاي دريايي و حتي يخچال‌ها و متحرك‌هاي ساخت بشر مانند هواپيما، قطار، اتومبيل، حركت توپ‌ها در ورزش‌هاي مختلف، گلوله‌ و ... تحت تأثير اين نيرو واقع مي‌شوند.

از رابه‌ي بالا چنين نتيجه مي‌شود كه هر چه سرعت جسم متحرك بيش‌تر باشد، اثر اين نيرو افزايش مي‌يابد. اين نيرو به اجسام ساكن اعمال نمي‌شود و مقدار آن به عرض جغرافيايي هم بستگي دارد. مقدار اين نيرو در عرض جغرافيايي، صفر (استوا) صفر و در عرض جغرافيايي 90 درجه (قطب‌ها) حداكثر است. جهت انحراف اين نيرو، نيز به جهت دوران كره‌ي زمين بستگي دارد، به طوري كه در نيم كره‌ي شمالي اجسام متحرك به سمت راست و در نيم‌كره جنوبي به سمت چپ منحرف مي‌شود.

سؤال فعاليت ص 31

وقتي رطوبت نسبي هوا به صد در صد برسد، دماسنج خشك و تر دماي يكساني را نشان مي‌دهند،‌ زيرا در اين حالت ديگر آبي از روي پارچه نمناك دماسنج تر تبخير نمي‌شود.

ص 32- سؤال داخل متن

با پايين كشيدن شيشه‌ها دماي هواي داخل و بيرون متعادل مي‌شود و هوا از حالت اشباع به حالت غيراشباع درمي‌آيد و عرق روي شيشه‌ها برطرف مي‌شود.

ص 37- سؤال داخل متن

بله، بيشترين N و S از فعاليتهاي صنعتي كشورهاي اروپايي بوجود مي‌آيد و چون بيشتر توده‌هاي هوايي كه كشور ما را تحت تأثير قرار مي‌هد از درياي مديترانه و سياه منشأ مي‌گيرد و جريان هواي اين كشورها به سمت ايران مي‌آيد پس بايد نگران عواقب زيان بار بارانهاي اسيدي باشيم.

ص 37- متن درس

گياهان، كاهش قدرت رويش دانه‌ها، كاهش كارايي فتوسنتز، كاهش پايداري گياه در مقابل بيماريهاي گياهي، فرسايش كوتيكول گياه، از بين رفتن برگ و ساقه، كا هش جذب مواد غذايي از خاك.

همچنين اين باران‌ها برخي از مواد خاك را افزايش داده تراكم فلزهايي كه موجب بروز اثراتي مخرب بر اكوسيستم‌هاي آبي، از بين رفتن جانداران دريايي از جمله ماهي‌ها.

سؤال ص37 متن درس

استفاده از انرژي‌هايي كه مواد‌ آلوده كننده كمتري به هوا مي‌فرستند، استفاده كمتر از سوختهاي فسيلي، استفاده از وسايل نقليه عمومي به جاي وسايل شخصي ، استفاده از موادي در بنزين كه سرب كمتري وارد هوا شود ... .

مقايسه كنيد ص 6

­- بيشترين درجه شوري در عرض‌هاي جغرافيايي 20 تا 30 درجه شمالي و جنوبي است كه بالا بودن درجه حرارت باعث تبخير، و همچنين كم بودن بارندگي باعث شوري شده است.

­- بيشترين چگالي آب درياها در نواحي قطبي است زيرا سرد شدن آب باعث افزايش چگالي آب مي‌شود در نتيجه كمترين چگالي را آبهاي اطراف استوا دارند.

­- هر چه از استوا دور و به قطب‌ها نزديك مي‌شويم درجه حرارت آب كاهش مي‌يابد.

(پاسخ ص 48 پيوست بصورت كپي است)

ص 49

آب‌هاي نزديك قطب جنوب به علت سردي به اعماق اقيانوس آرام نفوذ مي‌كنند و در سواحل نزديك كشور پرو به سطح آب مي‌رسند در حين صعود نيترات و فسفات را با خود به سطح مي‌آورند. از آن جا كه پلانگتونها از اين مواد تغذيه مي‌كنند، جمعيت پلانگتونها افزايش يافته، در عين حال پلانگتونها خود غذاي ماهي‌ها هستند در نتيجه ماهي‌ها افزايش يافته در نتيجه اين مناطق جزو بزرگترين صادر كنندگان ماهي به حساب مي‌آيند.

فصل 3

ص 48- سؤال داخل متن

­- هنگامي كه باد در امتداد سطح آب مي وزد، علاوه بر توليد موج مي‌تواند آب‌هاي سطحي را به آهستگي به جلو براند و جريان سطحي اقيانوس‌ها را ايجاد كند. اين جريان‌ها وسعت بسيار ولي عمق كمي دارند كه به ندرت به 50 متر تا 100 متر مي‌رسد. در اينجا جريان‌هاي سطحي اقيانوسي، عواملي ديگر از قبيل گردش كره‌ي زمين، اختلاف چگالي آب و شكل كف اقيانوس‌ها نيز مؤثرند.

جريان‌هاي سطحي به دو دسته‌ي جريان‌هاي گرم و جريان‌هاي سرد تقسيم مي‌شوند، جريان‌هاي گرم آب‌هاي گرم استوايي را به عرض‌هاي شمالي‌تر خود مي‌رانند و با اين كار گرما را از عرض‌هاي كم به عرض‌هاي زياد منتقل مي‌كنند. جريان‌هاي سرد آب‌هاي سرد عرض‌هاي شمالي را به طرف عرض‌هاي كم‌تر مي‌رانند. اگر اين جريان‌ها وجود نداشتند، مسلماً هر سال درجه‌ي حرارت نواحي استوايي افزايش مي‌يافت و از درجه‌ي حرارت نواحي قطبي كاسته مي‌شد و اين امر خود بر آب و هواي كره‌ي زمين اثر مي‌گذاشت.

از معروف‌ترين جريان‌هاي سطحي گرم جريان گلف استريم است كه آب‌هاي گرم نزديك به خليج مكزيك را به نواحي شمال اروپا مي‌رساند و سبب اعتدال هواي سواحل اروپا مي‌شود.

از معروف‌ترين جريان‌هاي سطحي سرد، جريان لابرادور است كه آب‌هاي سرد قطبي را به سواحل كشور كانادا مي‌رساند و سبب سردي هواي اين مناطق مي شود.

درياي مديترانه حوضه‌ي تقريباً بسته‌اي بين قاره‌ي اروپا و افريقاست كه به وسيله‌ي تنگه‌ي جبل‌الطارق به اقيانوس اطلس مرتبط مي‌شود. در اين دريا ميزان تبخير بيش تر از ميزان آب‌هاي ورودي است و به همين دليل، اگر اين دريا به اقيانوس اطلس مرتبط نبود، هر سال به درجه‌ي شوري آن افزوده و از وسعت آن كاسته مي‌شد و در نهايت به يك درياچه‌ي بسيار شور تبديل مي‌گرديد ولي در محل تنگه‌ي جبل‌الطارق، هر روز ميليون‌ها مترمكعب از آب شور درياي مديترانه (درجه‌ي شوري 39) به علت جريان هاي قائم وارد اقيانوس اطلس (يا درجه‌ي شوري 35) مي‌شود و همين مقدار آب از اقيانوس اطلس وارد درياي مديترانه مي‌شود. اين عمل سبب شده است كه شوري آب درياي مديترانه از ميزان فعلي آن بيش‌تر نشود. از جمله خليج فارس و خليج قره‌بفاز (درياي مازندران) همين پديده از افزايش درجه شوري جلوگيري مي‌كند.

فصل 4

پاسخ تحقيق ك نيد ص 52

­­- مقدار بارندگي، نوع بارندگي، شيب زمين، درجه تخلخل و نفوذ پذيري سنگ ها و خاك ها،

­- مقدار و نوع پوشش گياهي

­- رطوبت اتمسفر

­- سطوح بزرگ غيرقابل نفوذ، شهرها

­- خاك‌هاي فاقد هوموس (گياه خاك)

­- خاك هايي كه قبلاً از آب اشباع شده‌اند.

پاسخ ص 54

­­­- حجم آب رود،‌ شيب بستر رود، شكل ديواره‌ها و كف و عرض رودخانه

­- پاسخ صفحه 55

براي اندازه‌گيري مقدار بارندگي يك حوضه‌ي آبريز: مقدار بارندگي ساليانه را بر حسب ارتفاع (ميليمتر) به دست مي‌آورند و به وسعت حوضه‌ي آبريز تقسيم مي‌كنند.

راه ديگر: مقدار حجم آبي را كه رود در طول يك سال از حوضه آبريز خارج مي‌كند به سطح حوضه‌ تقسيم كنند.

­- بين ميزان بارندگي و مقدار آبدهي رود ارتباط نزديكي وجود دارد ولي نمي‌توان گفت كه هميشه و در همه جا درصد معيني از بارش در رودها جريان مي‌يابد. عواملي مانند شرايط اقليمي، جنس زمين، توپوگرافي، پوشش گياهي بر ميزان آب دهي رود مؤثرند.

ص 59تحقيق كنيد

1- استان‌هاي كرمان و يزد به طور كلي در استانهايي كه آب‌هاي سطحي كم مي‌باشد.

2 حجم آب‌هاي زيرزميني يك منطقه تقريباً ثابت است، بنابراين هر سال حجم معيني از آن را مي‌توان بهره‌برداري كرد. اين محدوديت برداشت سبب مي‌شود تا مقدار چاههاي عميق و نيمه عميق در يك منطقه محدود باشد.

3- آبهاي زيرزميني

مقايسه كنيد: صفحه 59

آبهاي زيرزميني نسبت به آبهاي جاري املاح بيشتري دارند و اغلب عاري از جانداران بيماري‌زا است و اگر به وسيله‌ي فاضلاب‌ها و منابع سطحي آلوده نشده باشند، معمولاً نياز به تصفيه ندارند. غالباً زلال و بدون رنگ و بو و مواد تيره كننده است. تركيب شيميايي و دماي آن نسبتاً ثابت است و تحت تأثير خشكسالي‌هاي كوتاه مدت نيست.

صفحه 60- تحقيق كنيد:

­- در حال حاضر مهم‌ترين يخچالهاي دائمي ايران در دامنه‌هاي قله‌هاي علم كوه و تخت سليمان در استان مازندران قرار دارند و يخچال‌هاي ديگري نيز در دامنه‌هاي زردكوه بختياري، سبلان، شمال دماوند، اشترانكوه و شيركوه ديده مي‌شوند

­- اندازه‌گيري‌هاي جديد نشان مي‌دهد كه يخ قطب‌ها در حال ذوب شدن است. اكنون در اقيانوس اطلس شمالي و جنوبي ك وه‌هاي بزرگ يخ در حال جدا شدن از توده‌ي اصلي يخ هستند. از طرف ديگر پيش‌بيني مي‌شود كه طي 50 سال آينده ميانگين دماي هوا در كره‌ي زمين 4 تا 5 درجه‌ي سانتي‌گراد افزايش يابد. اين مسئله سبب خواهد شد كه يخ‌ها با سرعت بيشتري ذوب شوند و در نتيجه سطح آب درياها بين 5 تا 10 متر افزايش يابد. پيش‌بيني ديگر حاكي از اين است كه تا سال 2030 ميلادي سطح آب درياها حدود 68/1 متر بالا خواهد آمد. با بالا آمدن اين مقدار آب، يك چهارم زمين هاي زراعتي مصر به زير آب خواهد رفت و 8 ميليون نفر بي‌خانمان خواهند شد. در بنگلادش حدود 20 ميليون نفر، خانه‌ها و مزارع خود را از دست خواهند داد. در بريتانيا حدود 15 ميليون خانه نابود خواهد شد و از كشور هلند چيزي باقي نخواهد ماند و حدود 60 شهر از بزرگ‌ترين شهر‌هاي جهان غرق خواهند شد.

صفحه 63

­- انسان از دو راه مستقيم و غيرمستقيم سبب به وجود آمدن درياچه‌ها مي‌شود. سدسازي روي رودها و جدا كردن قسمتي از درياها از راه‌هاي مستقيم تشكيل درياچه به وسيله‌ي انسان هستند.

گاهي گودبرداري براي استخراج مواد معدني، راه سازي و فعاليت‌هاي ديگر انسان، سبب بروز زمين لغزه در دامنه‌ي دره‌ها و ايجاد درياچه مي‌شود.

­- درياچه‌هاي آب شيرين ايران عبارتند از: درياچه‌ي پريشان (فامور) در شرق كازرون، زريوار در غرب مريوان، زيلايي (مور زرد زيلايي) در شمال غرب ياسوج، گهر در جنوب اشترانكوه، بزنگان در جنوب كوه‌هاي هزار مسجد، قوري گل در شرق تبريز، نوئور در جنوب شرق اردبيل، تار در شرق دماوند، سبلان در قله‌ي كوه سبلان (اين درياچه كه آب آن فقط از ذوب يخ‌هاي قله‌ي سبلان حاصل مي‌آيد، شايد كم‌ املاح‌ترين درياچه‌ي ايران باشد)

درياچه‌هاي آب نيمه شور ايران عبارتند از: درياچه‌ي بختگان در غرب نيريز، هامون در دشت سيستان، جازموريان در غرب بلوچستان، هامون ماشكل در مرز ايران و پاكستان.

درياچه‌هاي بسيار شور ايران عبارتند از: درياچه‌ي اروميه (شورترين درياچه‌ي دائمي ايران)، درياچه‌ي نمك (درياچه‌ي نمك كاشان، درياچه‌ي نمك قم، درياچه‌ي قم، درياچه‌ي آران، درياچه‌ي مسيله) در غرب قم، حوض سلطان (حوض شاهي در شمال قم)، باتلاق گاوخوني در جنوب شرقي اصفهان، مهارلو جنوب شرقي شيراز، شورابيل در جنوب اردبيل.

­- درياچه‌هايي كه آب آنها به وسيله‌ي رودها تخليه مي‌شود معمولاً داراي آب شيرين‌اند؛ زيرا تعويض دائمي آب درياچه از تمركز زياد نمك‌ها بر اثر تبخير جلوگيري مي‌كند. در درياچه‌هايي كه زهكشي نمي‌شوند، تبخير موجب افزايش دائمي نمك‌هاي موجود در آب مي‌شود تا آن كه سرانجام مقدار نمك به حد اشباع برسد (در اين حال، نمك در بستر درياچه رسوب مي‌كند). بسياري از درياچه‌هاي حوضه‌ي مركزي ايران- مانند درياچه‌ي حوض سلطان- به علت واردات كم آب شيرين و تبخير زياد در فصول گرم به كلي خشك و به نمك‌زار تبديل مي‌شوند.

درياچه‌هاي شور را معمولاً براساس تركيب‌ نمك‌هاي آنها به درياچه‌هاي كربناته، سولفاته و كروره تقسيم مي‌كنند.

صفحه 64

1) بخار آب و گاز دي‌اكسيد كربن در ثر گل‌خانه‌اي سبب تعادل دماي يك منطقه مي‌شوند به علت كمبود بخار آب و گاز دي‌اكسيد كربن در بيابان‌ها، زمين گرماي به دست آورده را به صورت پرتوهاي گرمايي يا طول موج بلند از دست مي‌دهد.

2) چون چگالي و فشار هوا به تعداد مولكول‌هاي هوا در واحد حجم بستگي دارد و هرچه از زمين دور شويم از نيروي گرانش زمين كاسته مي‌شود و در نتيجه، تعداد مولكولهاي هوا در واحد حجم كاهش مي‌يابد، بنابراين با افزايش ارتفاع از چگالي و فشار هوا كاسته مي‌شود. اين وضعيت در مورد آب درياها كمي تغيير مي‌كند؛ آب با دماي 4 درجه‌ي سانتي‌گراد بيشترين چگالي را دارد و دماي آب در قسمت‌هاي زيرين اقيانوس‌ها (تا حدود 500 متري سطح آب) 4 درجه‌ي سانتي‌گراد است؛ بنابراين از كف آب تا اين عمق چگالي آب كاسته مي‌شود. در نواحي قطبي هم از عمق 500 متر به طرف سطح آب با سرد شدن آب چگالي آن كاهش مي‌يابد و با افزايش هر 10 متر به عمق آب حدود يك اتمسفر به فشار آب افزوده مي‌شود؛ بنابراين از بستر درياها به سمت سطح آنها رفته رفته كاهش مي‌يابد.

3) تابش‌هاي خورشيدي طول موج‌هاي گوناگوني (كم‌تر از 1000 آنگسترم تا بيش‌تر از 3000 آنگسترم) دارند. جذب پرتو‌هاي خورشيدي با طول موج‌هاي مختلف در قسمت‌هاي مختلف هوا كره سبب ايجاد ساختمان لايه- لايه‌اي شده است.

پرتو‌هايي كه طول موج آنها كم‌تر از 1000 آنگسترم است توسط ترموسفر جذب مي‌شوند؛ پرتوهايي كه طول موج آنها بين 2000 تا 3000 انگسترم است توسط لايه‌ اُزون در استراتوسفر جذب مي‌شوند و پرتوهايي كه طول موجي بيش از 3000 آنگسترم دارند، به وسيله‌ي زمين جذب مي‌شوند.

4) چون در نيم‌كره‌ي جنوبي نسبت سطح آب‌ها به خشكي‌ها بسيار بيشتر از نسبت آبها به خشكي‌ها نيم‌كره‌ي شمالي است و بنابراين، اختلاف دما كم‌تر است.

5) نابودي جنگل و استفاده از سوخت‌هاي فسيلي سبب افزايش گاز دي‌اكسي كربن مي‌شود كه اين گاز بر اثر گل‌خانه‌اي و افزايش دماي هوا تأثير مستقيم دارد. استفاده از كودهاي شيميايي، سموم دفع آفات نباتي و به كار بردن مواد صنعتي ديگر سبب افزايش گازهاي سمي و از بين رفتن لايه‌ي ازون شده است.

6) با افزايش دما از مقدار رطوبت نسبي كاسته مي‌شود؛ زيرا هواي گرم رطوبت بيش‌تري را در خود جاي مي‌دهد.

7) هر چه رطوبت نسبي افزايش يابد، به دماي نقطه‌ي شبنم نزديك‌تر مي‌شود.

8) دما به زير نقطه‌ي شبنم برسد. ذرات تشكيل‌ دهنده‌ي ابر بايد به قدر كافي بزرگ و سنگين شوند تا سقوط كنند.

9) بادها موجب به هم خوردن هواي نزديك سطح زمين (كه سردتر است) مي‌شوند و در نتيجه، با تعديل درجه‌ي حرارت از تشكيل شبنم جلوگيري مي‌كنند.

10) جريان‌هاي دريايي، كوه‌هاي يخي، بادهايي كه از خشكي‌ها مي‌وزند.

11) چون عواملي مانند بارندگي، تبخير، بادها، وجود درياها و كوه‌ها و ... مي‌توانند بر عرض جغرافيايي اثر گذارند.

12) انرژي خورشيد، گرانش زمين.

13) مقدار آب رود، شيب بستر رود، شكل ديواره‌ها و كف رود، عرض رود.

14) وقتي رود از سنگ‌هاي سخت وارد بستري با سنگ‌هاي نرم شود؛ گسل‌ها، فرسايش يخچالها، قرار گرفتن يك توده‌ي سنگ مقاوم در مسير آب.

15) خير، رسوبات رسي با درجه‌ي تخلخل 50  درصد غيرقابل نفوذ‌اند؛ زيرا در آن‌ها فضاهاي خالي با يكديگر ارتباط ندارند. سنگ پا و پوكه‌ي معدني هم با درجه‌ي تخلخل زياد نفوذ ناپذيرند.

16) خير. آب‌هايي كه در زير عمق 800 متري قرار دارند غالباً شورند و با فناوري امروزي استخراج آنها به صرفه نيست. در ضمن از يك آبخوان مقدار معيني آب مي‌توان استخرا كرد كه به اين مقدار «آبدهي مجاز» گويند. برداشت بيش از اين حد سبب كاهش ذخيره و در نتيجه، افت سطح ايستايي خواهد شد. افت سطح ايستايي در سواحل درياها، سبب نفوذ آب شور دريا به آبخوان مي‌شود و از كيفيت آب زيرزميني مي‌كاهد.

17) مقدار تغذيه‌ي آبخوان (از طريق ذوب برف، باران، رود و غيره) مقدار تخليه (خروج طبيعي يا استخراج توسط انسان).

18) مقدار پيشروي يخچال به سرعت تغذيه‌ي آن بستگي دارد. ريزش مستقيم برف و برف باقي‌مانده  از قبل و تگرگ، بهمن، برف‌هاي بادآورده و باراني كه در سطح يخچال يخ مي‌بندد و حتي تراكم مستقيم بخار آب موجود در هوا سبب افزايش حجم يخچال و پيشروي آن تا نقاط دورتر مي‌شود.

عقب‌نشيني يخچال به ميزان ذوب يخ در قسمت سطح و زيرين يخچال، تصعيد يخ، بادبردگي و بالاخره جدا شدن توده‌هاي بزرگ يخي و رها شدن آنها به صورت «كوه يخي» بستگي دارد.

19) در روي خشكي‌ها با شناسايي رسوبات يخچالي (مورن‌ها و تيل‌ها)

20) چگالي با شوري نسبت مستقيم و با دما نسبت عكس دارد. دما با شوري نسبت مستقيم دارد.

21) كاهش پيدا مي‌كند؛ چون توليد كننده‌هاي اكسيژن (گياهان فتوسنتز كننده) با افزايش عمق، كاهش مي‌يابند.

22) تركيب رودهاي تغذيه كننده، جنس بستر درياچه، ميزان تبخير در منطقه، نسبت ميزان آب‌هاي ورودي به آب‌هاي خروجي، عمر درياچه (هر چه بيش‌تر باشد شورتر است).

درياچه‌هايي زهكشي نمي‌شوند، تبخير موجب افزايش دائمي نمك‌هاي موجود در آب مي‌شود. تا آنكه سرانجام مقدار نمك به حد اشباع برسد در اين حال نمك در بستر درياچه رسوب مي كند.

بسياري از درياچه‌هاي حوضه‌هاي مركزي ايران، مانند درياچه حوض سلطان، به علت واردات كم آب شيرين و تبخير زياد در فصول گرم به كلي خشك و به نمك‌زار تبديل مي‌شوند.